Ashes to Socks, or a Chronicle of Eighteen Months

(Text graciously revised by Hannah Critoph)

It should be kept in mind that this is a text to be read aloud, small modifications may occur as the presenter sees fit.


My wife, Fabienne Berthelot, died on January the 27th 2018, Saturday, at 5:35 a.m.

/Music by Leonard Cohen/

You have just heard the first minute from “So long, Marianne” by Leonard Cohen: a song that will perhaps prove immortal. It is certainly more immortal than Marianne and Leonard, who were mortal and have died already. The song immortalising their love still exists, although they no longer do. Does their love still exist? And what about my love for Fabienne, which I still feel strongly? Has it ceased to exist because its object has gone? Undoubtedly, our love bore fruits, and they remain. But where is this love itself? Right now? Is it in my heart? Is it now pointless? Targetless? Meaningless?

My wife, Fabienne Berthelot, died on January the 27th 2018, Saturday, at 5:35 a.m.

6:25am: extra time for Fabienne (I’m with my son; we’re not announcing her death right away). 7:00am: phone call home. Fabienne’s recorded voice on the answering machine (the message is unchanged to this day). Up to 7:25: breakfast with my son at a bakery. Up to 12:30: we all stay with Fabienne. 12:30–13:30: we all spend time with the hospital psychologist. In the meantime, Fabienne is being taken away. Nicolas officially announces her death at City Hall. 16:30–17:30: Visit to undertaker. In the evening, we watch family videos.

12 Feb

When did Fabienne make it upstairs for the last time? Mid-December, when she was still strong enough. What about down to the basement? And which was the last book she read? Was it “Tanja’s Street” by Kalle Kniivilä? Well, she certainly read up to page 32, as evidenced by its folded corner. When did she last sleep in her bed? This I can tell you for sure…

Our house now appears to me as some kind of jungle, through which I know certain paths, but the remaining paths I’m discovering only gradually, when there’s some emergency, like a repair to be done or simply sheets to change. Before, I always had a local guide through this jungle: someone to keep me out of danger.

But now… Now I am lost.


31 Jan., Wednesday, 1:00–3:00, 7:00–7:25 writing my speech for Fabienne’s funeral. 10:30–11:30 ceremony in cemetery. 12:00–15:30 restaurant with those we invited.

22 Feb

The left side of the bathroom shelf is still cluttered with her objects, especially everything she needed to do her make-up, to apply eyebrows where hers had disappeared. But gradually I will move on, clear away objects – perhaps I already have – and the day will come when nothing, or almost nothing, will be as she left it. When I shuffle around her things in the bathroom, I think about the drawers in my poem.


You’ve become a habit


You’ve become a habit, like the air I breathe,

wherever I look it is only you I see,

at the back of my cupboard, in my drawers,

even in my brain, so that I don’t notice you anymore.


But last night, when you entered

the room,

suddenly I became aware of you again

next to me, I did not listen but

looked at you in wonder. I closed

my eyes. And kept repeating in silence:

“She became a habit, like the air I breathe.

She is the one who keeps me alive. ”


1 Feb, Thursday, driving all day to Fabienne’s village St-Lambert.

3 Feb, Saturday: ceremony in St-Lambert church, followed by a reception in the municipal hall (where we had got married 24 years earlier).


23 Feb

I will never know if and when she truly accepted the idea of dying.

It is not the same thing to fear death as to fear dying. I believe that as early as in 2013, Fabienne managed to stop fearing death – there is proof to that in her writing. But she was afraid of dying; she didn’t want to suffocate. And what luck we had! We could place our trust in Dr. D., who upheld this ultimate, this most important guarantee; Fabienne did indeed pass away with her breathing remaining calm, only ever less frequent.

24 March, Saturday (it would have been her 53rd birthday): a commemoration in Luxembourg, in the former chapel of the Neumünster Abbey.

25 March

Fabienne trusted people and, above all, did not want to be a nuisance. Perhaps that was the reason for her late diagnosis: she did go to see a specialist about her breast pain, but believed the faulty diagnosis without seeking a second opinion… and she hardly spoke to me about all this… not wanting to bother me in my grief for my father.

13 April, Friday: picking up her ashes from the crematorium. Saturday: Illegal partition of the ashes.

20 April, Friday, 10:00, burial of part of her ashes in the cemetery of St-Lambert (I do not attend).

8 May

In Fabienne’s diary for 1989, which I have never seen before, my name appears twice. On one weekend day she noted: “Anonymous call”. I will never be able to ask her about that mysterious call. Earlier this would have been much less of a concern to me. Earlier we had the present and the future together – left alone, now I have only the past to dig into.

Each of us believes our grief is unique, and yet all grief is alike.

People want to know how I get by and whether they can help, but I don’t know what to answer beyond the usual platitudes. I prefer reactions like that of a colleague, who gives me half of her cake and sits with me for ten minutes, saying that men are said to cope better emotionally in such periods than women do.

18 May, Friday, 18:00 Funeral Mass in Újpest, Hungary, followed by a “reception” at my cousin Aranka’s place. Saturday, 3pm: Inaugurating a plaque with her name on my family grave in Pesterzsébet. 4:00pm–11:00pm: Celebrating her memory in the garden of my friend Sz. Sunday 18:10: approx. 50 grams of ash strewn in the Danube from a public transport ship, just south of Erzsébet Bridge, roughly where, in December 1990, Fabienne first saw the Danube, with me, on her very first trip to Budapest by rail.

24 June

From today, Fabienne will always be younger than I am.


My eyes caress her summer clothes in the wardrobe. But her body itself is missing. Next thought: in the living room, some of her body is present, in the form of ash. A macabre idea, an impossible puzzle.


Previously, events happened either for the two of us to live them together, or for me to tell her about them later.

9 Aug

Tonight a bout of weeping came upon me in the bathroom upstairs when I remembered New Year’s Eve 2010/2011: we were standing there by the window, the two of us, watching the fireworks on the street, perhaps a bit saddened by the absence of our children on a skiing holiday, but as yet unaware of the diagnosis we would hear 13 days later. Looking back now, I see that we stood there strong and united, ready for whatever might come.

8 Sep

Will I ever be able to live with someone else? That question had long felt like a taboo, but now it is an idea I occasionally entertain. I remember in a bittersweet way what she once said: that if I died first, that would pose a problem for her, but if it was to be her, I would soon find a young blue-eyed eastern European blonde.

28 Sep

My daughter is back home for the weekend. It is already dark by the time I arrive home from work. To see her in the kitchen, at the stove, makes me happy: my daughter is home! But suddenly her face and her hair, even her posture and what she is busy doing, evokes a picture of Fabienne, whom I had seen so many times in just the same circumstances, as I arrived home in the evening,…

29 Sep

I dreamt of Fabienne. A kiss, and a real physical presence. She had to give me that kiss in a playful way. On our bed, I was sitting and she kneeling, leaning in for the kiss. Others were witnessing the scene, but it didn’t matter. I think the kiss didn’t happen in the end, because I woke up earlier, but I was sure it was going to, and I didn’t feel less happy.


Holding onto dignity becomes one of the main preoccupation of the dying: what a paradox that such a trivial thing as going to the toilet can become such an important concern in our very last days. I was troubled when I had to clean my mother’s genitals at her life’s end; I rejoiced when my father managed to defecate: I saw it as a guarantee, albeit a false one, of his survival.


11 Nov

With my colleague A. in the cinema, watching the romantic movie Zimna Wojna. We then spend an hour in a café, standing around talking. This evening is the first time in my present life I have been “out” with a woman.


Falling asleep… tossing and turning, looking for an optimal position in the bed… I suddenly “hear” what she used to say at such times: “tu t’arrêtes de jigoter?” “Stop wiggling, you wriggler!” Even the melody of the phrase is hers. I laugh out loud, and only some of my laughter turns into tears.

1 Dec

I order the plaque for her tomb in Luxembourg.


On Wednesday, I go to a movie, on Thursday to the theatre, with A. Both times we follow up with a chat for an hour, focusing on each other. It’s been thirty years. I’m out of practice; I’ve lost the habit or ability – if I ever had it – to talk to women. And this feels like a hot and cold shower on my heart.

22 Dec

Through the window the sun shines brightly, after and perhaps even during the rain; probably the only sunshine of the day. Over the mountains there lies a grey whirl of clouds. But the roof of our old home below me is shining, and there is also sunshine over the cemetery where she will rest. I can see the past and future at the same time: I am looking at the future, her cemetery, from the safe house of the present.



A year ago we set out for Christmas, and tomorrow we will do the same. With a difference of one person.

7 Jan

Something our love achieved is that we had reached mutual harmony: we acknowledged that the other did not conform to our ideal and accepted the other as such; but at the same time we would gently modify each other according to that ideal, nudging the other closer to it.

12 Jan

At the translators’ party, ladies promise to send me “easy recipes”. On another occasion, I unexpectedly become the third person discussing the ideal way to sort laundry by colour and by the time needed in the washing machine.

24 Jan

Pouring ashes into socks – what a bizarre idea! But that is what I did last night, in preparation for the funeral tomorrow. For weeks it has been clear that I would have to use some piece of clothing to hide the ashes. Now it’s decision time. Okay, here’s a red cardigan. But what exactly should I use to hold the ashes in the pocket? It would be impossible to simply pour the ashes directly into the pocket… that is why, in the end I choose… a pair of beige socks, of which she had a dozen.

I warm up for the task by drinking two glasses of wine. How exactly do you transfer ashes, completely transfer them from a cylindrical metal urn to a textile container, without losing a single gram…? Ashes to ashes. Using a normal tablespoon, I was able to transfer 95 % in five minutes, but the rest took twenty minutes. Difficult to bear physically and emotionally. Ashes got stuck under the rim of the urn. I took out a folded sheet of paper (a thank you letter from the Cancer Foundation!), tipped the remaining ash onto the sheet, then used the paper to let the ashes slide down into the sock… but still particles remained stuck under the rim. I laid out the sheet on the table, placed the cylinder bottom-up on it, and gave the urn several taps… ash particles came out reluctantly, ever fewer … I repeated this about five times… the particles became minute but still visible… as a last resort, I ran my fingers around the inside of the cylinder, and then wiped the grey material from my fingers onto the sock… this too five times… and, as the very last thing I could do, I licked my fingers clean.

She would have had fun witnessing this!

I zoomed in on her photo on the computer screen, and caressed with my eyes her forehead, her ears, her chin, her mouth, her fingers… all the while thinking of the ashes I was saying farewell to, and which could correspond to any part of her body… Her fingers, her fingernails, where are they now?

25 January, 2019, Friday 11:00 am: inauguration of Fabienne’s tomb in Luxembourg.

The morning after, a message from A.: “How are you doing?”

30 Jan

Before the theatre, A. and I go for a quick pizza. She asks me about my weekend after the inauguration. I tell her about the fox crossing the highway at midnight. She says: “Perhaps your wife’s soul”. Then me on my kids; I happen to say that my son knows that “I went out with a woman”. She: “May I use this occasion to tell you something? I would like to make it clear that our relationship is a friendly one and should stay so.” Okay. She is my first real new friend since Fabienne’s death.

The play’s title was My heart will be broken and eaten.



18 Feb

To see S. again after so many years. Chatting for two hours. Her years are now more visible, her “Slavic” cheekbones have not sufficiently guarded her face; yet I still find her beautiful, especially when she laughs and smiles. In a parallel world, I would fall in love with her again.

23 Feb

R. on his mentally ill wife, I.: “Unfortunately, it’s been a while now that I don’t understand what she wants to tell me. In the end, I often ask her, ‘Maybe you meant to say that you love me?’ And then she answers: ‘yes.’ ”

I did not respond to Fabienne’s last “I love you”. During the first of our last three nights, in the hospital, I massaged and caressed her for hours, despite all the tubes coming in and out of her body. When she said “I’m coming” and then “I love you”, I did not immediately understand and did not say the same back to her. Why didn’t I? Did I feel my caresses were the best response?

Is it worse to lose a wife as I lost mine, or to be losing a wife as R. is losing I.?


Almost midnight: D. is making himself macaroni in the kitchen. I look at him, and am suddenly acutely aware that this exact moment is our present: we are both here, we are alive and healthy. Such “moments-in-the-present” are easily taken for granted, but we should appreciate them much more.

24 Apr

After the concert, a strange evening light paints my car black as blood. Gingerly, A. picks up snails from the sidewalk so we don’t step on them.

30 Apr

In this Eastern European city I see traits of a familiar face on many women.

But the womanly figure of my new acquaintance B. is more fascinating, and physically present.


A gesture of A.: with both hands, she lightly fluffs up her hair, then lowers her head and blows air upwards.

How many of Fabienne’s gestures did I not observe in this way, which have now been lost forever without description? How many of our gestures, how much of our individuality is lost forever? And does it matter?



22 May

B. and I have been messaging for three weeks, and now we are spending three hours together. When I talk about my children, she puts her hands on mine, as if to give me strength. Stepping outside, she offers her umbrella, and quite naturally clings to my arm. Even something that simple evokes a strong feeling in me. At some point, however, she has to leave. I watch her go – will I ever see her again? Just when I was starting to get to know her better.

26 May

Tomorrow it will be 16 months since Fabienne’s death. Yesterday, another step in the “Project Evacuation”: clearing boxes of photos and correspondence from the bedroom that have been left there for the past 14 months, from the moment when we were selecting photos for her ceremony in March 2018.

Later I also removed her clothes from the bed. However, I did not touch the shawl and the thin blanket left on the pillow beside me.


A long series of messages with B. She writes: “It happened only once that I met somebody I can talk for hours and feel so natural to be with. And I married him (…) I could not imagine to meet anybody like him. But it happened. (…) I noticed that I started to miss you.”


4 June

I did a trial yoga class. Yoga: another thing I would never have considered doing before.

5 June

B. has fallen in love with me, and I hadn’t dared to see it.

B. wants to find out everything about me, as I do about her. But she ends up writing: “I feel attracted to you, want to know you… But I don’t want you to waste your time… You should be looking for a woman who can be your partner.” Me: “Love is unpredictable and it can put us in situations we don’t want to be in. But love is something you cannot easily chase away just because it is impractical… we should meet”.

20 June

Before the encounter of our bodies, my messages to B. were emotionally pleasant tickles of seduction.  But after seeing her, they grew to a perfect storm in my heart. Previously, my thinking was: let’s give it a try, there’s nothing to lose. But is there now nothing to gain? Then I would lose everything. And she wrote today that she could not keep cheating on her husband “on a daily basis”.


18 July

Today B. asked me to stop all communication. A few weeks ago, I wrote to her: “we’ve only spent 40 hours together, yet I could write a detailed chronicle of each of those hours.” But who would be interested in that chronicle now?

“When she joked in the evening that she would go out into town without her panties on, and people wouldn’t know… When our bodies found each other, at around eight in the evening (it was still light outside), standing between the bed and the door to the hallway… when she started to kiss me, with that kiss that was bound to happen… I soon slid the straps of her dress off her shoulders, baring her breasts; I made acquaintance with them: proud in size, wonderfully firm! I kissed them, her pleasure took off… soon her dress was gone altogether… she went to take a shower… came back… I touched her genitals and buttocks, ever so inviting… and already her pearly teeth were shining in her half-open, panting mouth.”

And even on the street, her lips attacked me in the middle of a sentence, drawing me into the depths of a ferocious kiss.

20 July

My psychologist says I should not hesitate to use the words “mourning” or “grief”, also in relation to a new loving relationship.


I am looking at Fabienne’s picture from 2014. A simple glance at her hands brings back the feeling of touching them. I can think of her body and travel across this planet. But my memory is imperfect, it has gaps. And there is no guarantee that my memories match reality – despite the fact that I had looked upon her body so often, from every angle, not (only) with eroticism but emotion. At the beginning of our relationship, she was even amazed: “I’m not the eighth wonder of the world!”

After twenty-six years of living together and eighteen months without her, this wonder, this miracle has become a mirage. Ashes and dust.








The Catalan poet Miquel Martí i Pol suffered the loss of his wife at an old age. He wrote this poem:



Out of this bitter silence I think you.

No longer will you be there when leaves come

to the poplars we watched in silence

from the front door.

So many things

have l lost with you that there hardly remains

enough of my own self to remember you.

But life, powerful, unfurls

even in so strict an ambit.

You are no longer here, and the leaves have come.

The green proclaims life and hope,

and l live, and by living l can think you

and make you grow with me until the silence

swallows me like it has swallowed you forever.


Enarkivita sub Uncategorized



Mia edzino, Fabienne Berthelot, mortis la 27an de januaro 2018, sabate, je la kvina horo kaj tridek kvin minutoj matene.

/Muziko Leonard Cohen/

Vi aŭdis parton el la kanto “So long, Marianne” de Leonard Cohen: kanto kiu estos, eble, senmorta. Senmorta nepre pli ol Marianne kaj Leonard, mortemuloj jam mortaj. La kanto pri ilia amo ekzistas, ili ne plu ekzistas; ĉu ilia amo plu ekzistas? Ĉu mia amo al Fabienne, amo kiun mi plu forte sentas, ne plu ekzistas, ĉar ĝia objekto malaperis? Sendube nia amo produktis aferojn transdaŭrontajn. Sed kie ĝi mem estas? nun? en mia koro? sencela, senobjekta, sensenca?


Mia edzino, Fabienne Berthelot, mortis la 27an de januaro 2018, sabate, je la kvina horo kaj tridek kvin minutoj matene.

Ĝis la 6.25 ni ŝtelis tempon por ŝi (kun mia filo ni ne tuj anoncis ŝian morton). 7.00: mi telefonis hejmen, respondis ŝia registrita voĉo, tion ĝis nun mi ne modifis. Ĝis 7.25 matenmanĝo kun mia filo en bakejo. Ĝis 12.30 ni ĉiuj restas kun Fabienne. Ĝis 13.30 ni ĉiuj kun psikologo, dume Fabienne estis forportata. Mia bofrato iris al instanco por anonci la forpason. 16.30–17.30 Vizito al funebra entrepreno. Vespere: familiaj videofilmoj.


12 feb.

Kiam Fabienne lastfoje iris al nia supra etaĝo? Meze de decembro ŝi estis ankoraŭ sufiĉe forta. Kaj kiam al la kelo? Kaj kiun libron ŝi laste legis? Ĉu La strato de Tanja de Kalle Kniivilä? Nu, certe ĝis la paĝo 32, kiel atestas faldita oreleto. Kiam ŝi laste dormis en sia lito? Nu, tion mi precize scias…

Nia domo aperas al mi nuntempe kiel ia praarbaro, kie mi konas certajn padojn, sed la ceterajn partojn nur iom post iom mi malkovras, pro ia urĝo, kiel necesa riparo, aŭ simple pro la bezono ŝanĝi littukojn. Antaŭe mi ĉiam havis ĉiĉeronon en la ĝangalo, aŭ forstiston en la arbaro, aŭ –

Sed nun – nun mi staras perdita.



31 jan. merkrede, 1.00–3.00, 7.00–7.25 verkado de funebra parolado. 10.30–11.30 ceremonio en tombejo. 12.00–15.30 restoracio kun ĉeestintoj.



22 feb.

Unu flanko de la banĉambra breto ankoraŭ surhavas senŝanĝe ŝiajn objektojn, precipe por ŝminki sin, aldoni la ne plu ekzistantajn brovojn. Sed iom post iom mi jam translokos, ĵetos objektojn – eble jam faris –, kaj venos la tago, kiam nenio, preskaŭ nenio, estos plu tia kia ŝi lasis.

Kiam mi ordigas aferojn en la banĉambro, mi pensas pri la tirkestoj en mia poemo.


/Kutim’ vi estas…/


Kutim’ vi estas jam, kiel aer’,

rigardo mia vidas ĉie vin,

en ŝrankofundo, en tirkestoj miaj,

en propra cerb’, kaj mi vin ne rimarkas.


Sed lastvespere, kiam vi envenis

la ĉambron kaj

subite mi denove konsciiĝis

pri vi apuda, mi vin – sen aŭskulti –

rigardis mire. La okulojn

fermis. Kaj silente ripetadis:

„Kutim’ ŝi estas jam, kiel aer’.

Ŝi estas tiu kiu min spirigas.”

1 feb. ĵaŭde: stirado preskaŭ tuttage al ŝia vilaĝo.

3 feb. sabate: ceremonio en la vilaĝa preĝejo, poste akcepto en la municipa salono (preĝejo, salono: samaj lokoj kiel por nia geedziĝo 24 jarojn pli frue).


23 feb.

Mi neniam scios ĉu kaj kiam Fabienne definitive akceptis la ideon morti.

Ne estas same timi morton kaj timi mortadon. Mi kredas ke ŝi jam en 2013 venkis la timon morti – atestas pri tio teksto kun ŝi verkis. Sed mortadon – sufokiĝon – ŝi ja timis. Kia bonŝanco ke ni nepre povis fidi nian d-rinon, ke eblis ricevi tiun ĉi plej lastan, plej gravan garantion – kaj, efektive, Fabienne forpasis tiel ke ŝia spirado restis kvieta, nur ĉiam pli malofta.


24 marto sabate (estus ŝia 53a naskiĝtago): memorfesto en Luksemburgo, en eksa kapelo de la abatejo Neumünster.


25 marto

Ŝi fidis homojn kaj, precipe, volis eviti ĝeni ilin. Eble tial ŝia diagnozo estis malfrua: ŝi tute anticipe iris konsulti fakulon pri siaj mamdoloroj, sed ŝi kredis ties misdiagnozon sen serĉi duan opinion… kaj apenaŭ parolis al mi pri ĉio ĉi… ĉu por ne ĝeni min dum mi funebris mian patron?


13 apr. vendrede: repreno de la cindroj el la krematoria gardejo. La tagon poste: eksterleĝa dispartigo de la cindroj.

20 apr. vendrede: 10.00 lokado de parto de la cindroj en la tombejo de ŝia vilaĝo.


8 majo

En ŝia agendo el 1989, kiun neniam antaŭe mi vidis, mia nomo aperas dufoje. Krome, ĉe iu semajnfino ŝi notis: „anonima voko”. Mi neniam povos ŝin demandi pri tiu mistera voko. Pli frue tio multe malpli interesus min. Pli frue ni havis kune la nuntempon, kaj la estontecon – nun al mi restas nur la estinteco en kiu fosi.


Ĉiu el ni sentas nian funebron unika, kaj tamen ĉiuj funebroj similas.


Homoj volas scii kiel mi elturniĝas kaj ĉu ili povas helpi, bla bla. Estas pli bona la reago de kolegino M.: ŝi donas al mi duonon de sia kuko, babilas kun mi dek minutojn, kaj deklaras ke viroj pli facile superas emocie ĉi tian periodon ol virinoj.



18 majo vendrede: 18.00 funebra meso en la Budapeŝta kvartalo Újpest, poste hejma akcepto ĉe mia kuzino. Sabate, 15.00 inaŭguro de memorplato kun ŝia nomo sur mia familia tombo en Pesterzsébet. 16.00–24.00 Memora ĝardenfesto ĉe amiko Sz. Dimanĉe 18.10 ni ŝutas ĉ. 50 gramojn da cindro en Danubon, el publiktransporta ŝipeto, iom sude de la ponto Erzsébet, pli-malpli tie kie Fabienne, en decembro 1990, unuafoje vidis Danubon, kun mi, tuj post sia trajna alveno Budapeŝten.


24 junio

Ekde hodiaŭ ŝi ĉiam estos pli juna ol mi.

Mia rigardo karesas ŝiajn somerajn vestaĵojn en ŝranko: sed mankas el ili la korpo. En la salono, iom de la korpo cindre ĉeestas. Makabra ideo, malebla puzlo.


Antaŭe, la eventoj ekzistis aŭ por ke ni vivu ilin kune, aŭ por ke mi poste rakontu ilin al ŝi.


9 aŭg.

Ĉi-vespere la ploremo atakis min kiam en la supra banĉambro mi memoris la jarŝanĝon 2010/11: ni duope staris ĉe la fenestro ĉi tie, brakojn ĉirkaŭ la talioj, rigardante la artfajraĵetojn surstrate, eble iom tristaj pro la foresto de niaj skiferiantaj infanoj, sed ankoraŭ sensciaj pri la diagnozo kiu venis 13 tagojn poste. Rerigardante el la nuno, nia duopo staris forta kaj kuna, preta al komunaj elprovoj.


8 sep.

Ĉu mi iam povos kunvivi kun iu alia? Tio longe ŝajnis al mi tabua demando – sed nun mi povas foje imagi, kaj dolĉ-amare memoras kion ŝi foje diris: ke se mi mortus la unua, estus problemo por ŝi, sed inverse ne, ĉar mi rapide trovus junan blondulinon el Orienta Eŭropo kun bluaj okuloj.


28 sep.

Mia filino revenis hejmen por la semajnfino. Mi alvenas el la laborejo jam en mallumo. Ekvidi ŝin en la kuirejo, ĉe la forno, ĝojigas min: jen mia filino hejme. Sed subite ŝiaj vizaĝo kaj haroj, eĉ la teniĝo kaj okupo, elvokas bildon de Fabienne, kiun mi povis tiom da fojoj vidi tra la fenestro ĉe vespera hejmreveno.


29 sep.

Sonĝo kun Fabienne. Kiso, kaj vere fizika ĉeesto ŝia. La kison ŝi devis doni al mi iel ludeme. Sur nia lito mi sidis kaj ŝi genuis, alproksimiĝante por doni kison. Ĉeestis iuj aliaj, sed ne gravis. Mi kredas ke la kiso fine ne okazis, ĉar mi vekiĝis antaŭe, sed ĝi estis okazonta, kaj mi sentis min feliĉa.


La perdo de digno kiel preskaŭ lasta konsidero de mortantoj: la paradokso ke tia banalaĵo kiel iri al necesejo povas iĝi unu el la plej gravaj zorgoj de niaj lastaj tagoj. La ĝeno kiun mi spertis purigante la pudendon de mia patrino ĉe ŝia vivofino; la ĝojo konstati, ĉe mia patro, ke li sukcesis feki: mi vidis en tio garantion, falsan, de lia pluvivo.


11 nov.

Kun kolegino A. en kinejo, por spekti la amfilmon Zimna Wojna. Poste: ni staras kaj babilas tutan horon en kafejo. La unua fojo en mia nuna vivo ke mi “eliras” vespere kun virino.


Antaŭ ol endormiĝi, mi turniĝante serĉas optimuman pozicion en la lito, kiam mi „aŭdas” kion ŝi kutimis tiam diri: tu t’arrêtes de jigoter? „ĉu vi do ĉesos ĵetiĝadi”? Eĉ kun ŝia frazmelodio. Mi laŭte ridas, kaj mia rido apenaŭ transformiĝas al ploro.


1 dec.

Mi mendas la surskribon por ŝia luksemburga tombo.

Merkrede mi iras al kinejo, ĵaŭde al teatro, kun kolegino A. Ambaŭ fojojn ni babilas poste horon, koncentritaj unu al la alia. En tridek jaroj mi perdis, se mi iam havis, la kutimon aŭ la kapablon facile duopi kun virinoj. Kaj ĉi tio nun efikas al mia koro kiel duŝo varma kaj frida.


22 dec.

Trans la fenestro fortege ekbrilas, post kaj eble eĉ meze de pluvo, probable la sola sunbrilo de la tago. Super la vilaĝo kirliĝas griza nubaro. Sed brilas la tegmento de nia antaŭa domo malsupre, kaj brilas ĉe ŝia (estonta) tombejo. Vidi samtempe pasintecon kaj (tombejan) estontecon el la sekura domo de la nuno.


Antaŭ jaro ni ekveturis Kristnasken, post tago ni faros same. Kun diferenco je unu homo.


7 jan.

Atingaĵo de nia amo estas ke ni realigis reciprokan harmonion: agnoskis ke la alia ne tute konformas al nia ideala bildo kaj akceptis la alian tia; sed samtempe ni sukcesis milde modifadi unu la alian direkte al tiu idealo.


12 jan.

En la tradukista festo, koleginoj promesas sendi al mi „facilajn receptojn”. Alian fojon mi subite iĝas tria diskutanto pri ideala disdivido en la lavmaŝino laŭ koloro kaj lavodaŭro.


24 jan.

Enŝtrumpetigi cindrojn – kia stranga vortkunmeto! Sed jen kion mi faris hieraŭ vespere, prepare al la enterigo morgaŭ. De semajnoj klaris la ideo ke mi devos uzi vestaĵon por kaŝi la cindrojn. Sed nun mi konkrete elektu. Bone, jen ruĝa kardigano. Sed kio en ĝia poŝo konkrete enhavu la cindrojn? Ja ne eblas simple enŝuti ilin tien… tial mi elektis… ŝtrumpetojn, unu el tiuj paroj, da kiaj ŝi havis eble dekon.

Mi unue trinkis du glasojn da vino. Kiel precize transŝuti cindrojn, komplete transigi ilin el metala, cilindra urno en tekstilaĵon, sen ke cindrero perdiĝu? Cindro el cilindro. Per normala supkulero mi povis zorge transmeti, en kvin minutoj, 95%, sed la resto bezonis dudek minutojn, malfacilajn fizike kaj emocie. Cindro ja fiksiĝas sub la buŝrando de la urno… Mi prenis falditan paperon (dankleteron de la Kancerfondaĵo!) kaj fluigis la restantan cindron sur ĝin, poste uzis la paperon kiel glitilon en la ŝtrumpeton… sed persistis la problemo de subrandaj eroj. Mi metis la paperon sur la tablon, starigis sur ĝin la cilindron buŝ-suben, kaj donis fortan baton sur la fundon de ĉi tiu… eliĝis eroj, ĉiam malpli da, ĉiam malpli grandaj… necesis refari eble kvinfoje… la eroj iĝis infinitezimaj sed videblaj… last-rimede mi ĉirkaŭpasigis la fingrojn en la interno de la cilindro, kaj poste alviŝis la grizaĵon disde miaj fingroj sur la ŝtrumpeton… ankaŭ tion kvinfoje… kaj, lastlaste, mi purlekis la fingrojn.

Ŝi amuziĝus pri ĉi tiu farmaniero!

Mi grandigis foton ŝian sur la komputila ekrano, kaj per rigardo karesis ŝiajn frunton, orelojn, mentonon, buŝon, fingrojn… pensis pri la cindreroj kiujn mi adiaŭas kaj kiuj eble respondas al tiuj korperoj… Ĉiuj detaloj de ŝiaj fingroj, kie ili estas?



25 jan. vendrede: 11.00 inaŭguro de ŝia luksemburga tombo.

La postan matenon kolegino A. mesaĝas: „kiel vi fartas?”.


30 jan.

Antaŭ teatraĵo ni iras rapide manĝi picon kun A. Ŝi petas rakonti la semajnfinon post la enterigo. Mi diras pri la vulpo transkurinta la ŝoseon noktomeze. Ŝi: „eble la animo de via edzino”. Poste pri miaj infanoj; mi mencias ke mia filo scias ke „mi eliras kun virino”. Ŝi: „mi volus kapti la okazon diri al vi ion. Estu klare ke nia rilato estas nur amika kaj daŭru tia.” Bone. Ŝi estas mia unua vere nova amiko ekde la morto de Fabienne.

La teatraĵo titoliĝis Mia koro estos rompita kaj manĝita.


18 feb.

Revidi amikinon S. post tiom da jaroj. Ni babilas du horojn. Ŝiaj jaroj nun pli vidiĝas, la “slavaj” vangostoj ne sufiĉe protektis ŝian vizaĝon; mi tamen konstatas ree ke ŝi, precipe ŝiaj rido kaj rideto, estas belegaj, kaj ke en paralela mondo mi denove enamiĝus al ŝi.


23 feb.

R. pri sia edzino I., mensmalsana: “Bedaŭrinde, de kelka tempo mi ne plu komprenas kion ŝi volas diri al mi. Ofte mi fine demandas ŝin: ‘Eble vi volis diri ke vi amas min?’ Kaj ŝi respondas: jes.”

Mi ne respondis al la lasta “mi amas vin” de Fabienne. Dum la unua el niaj tri lastaj noktoj, en la hospitalo, mi masaĝis kaj karesis ŝin dum horoj, malgraŭ ĉiaj tuboj ĉe ŝia korpo. Kiam ŝi diris „mi ĝuas” kaj poste „mi amas vin”, mi ne tuj komprenis ŝin kaj ne reciprokis vorte. Kial? Eble ĉar karesadi plu estis mia respondo?

Ĉu pli malbonas perdi edzinon kiel mi perdis ŝin, aŭ perdadi edzinon kiel R. perdadas I.?



Preskaŭ noktomeze en la kuirejo D. preparas makaroniojn por si. Mi rigardas lin, kaj subite sentas la nunecon de la momento: ni ambaŭ ĉeestas, vivas, sanas. Tiajn nunojn oni traktas evidentaĵo – sed devus pli aprezi ilin.


24 apr.

Post la koncerto, stranga vesperlumo farbas mian aŭton sangonigra. De la trotuaro A. zorge levas helikojn, por ke ni ne surtretu.


30 apr.

Mi vizitas orient-eŭropan urbon. Mi revidas elementojn de konata vizaĝo ĉe plej diversaj virinoj.

Sed ankaŭ la tre virina figuro de B., kun kiu mi konatiĝas, estas fascina, kaj fizike ĉeesta.


Gesto de amikino A.: per ambaŭ manoj leĝere skuetas la hararon, poste klinas la kapon kaj blovas supren en la harojn.

Kiom da gestoj de Fabienne restis sen observo mia, kaj nun eterne sen priskribo? Kiom da ĉies niaj gestoj, da nia individueco perdiĝas por ĉiam? Kaj ĉu gravas?


22 majo

Jam tri semajnojn daŭras niaj mesaĝoj kun B. Nun ni pasigas tri horojn kune. Kiam mi parolas pri miaj infanoj, ŝi metas siajn manojn sur la miajn, kvazaŭ por doni forton. Ekstere ŝi proponas sian pluvombrelon, kaj tute nature alkroĉiĝas al mia brako. Jam io tiel simpla estas forta sento por mi. Tamen iam ŝi devas foriri. Mi postrigardas – ĉu iam revidos – ŝin, ĝuste kiam mi komencis pli bone ŝin ekkoni.


26 majo

Morgaŭ 16 monatojn post la morto de Fabienne. Hieraŭ, plia paŝo en la „evakua projekto”: forigi el la dormoĉambro la skatolojn da fotoj kaj korespondo kiuj restis tie jam 14 monatojn, de kiam ni selektadis bildojn por la ceremonio en marto 2018.

Poste ankaŭ la vestaĵojn de sur la lito mi forigis. Netuŝitaj restis ŝalo kaj kovrileto sur la kapkuseno apud mi.


Longa ĉeno de mesaĝoj kun B., ŝi skribas al mi „Nur unu fojon pli frue mi renkontis iun kun kiu eblis paroli horojn kaj senti sin tute nature. Kaj tiun mi edzigis. (…) Mi ne povis imagi renkonti iun kiel li. Kaj tamen okazis (…) Mi rimarkas ke vi komencas manki al mi.”


4 junio

Mi partoprenas en provokurso pri jogo. Jogo: plia afero kiun antaŭe mi ne konsiderus fari.


5 junio

B. enamiĝis al mi, kaj mi ne kuraĝis kompreni tion.

Ŝi emas ekscii ĉion ajn pri mi, kaj mi pri ŝi. Sed ŝi finas jene: “Mi sentas min allogata al vi, volas koni vin… sed ne volas malŝpari vian tempon. Vi devus serĉi virinon kiu estu via partnero.”. Mi: „Amo estas neantaŭvidebla, kaj ĝi povas meti nin en situaciojn kie ni ne volas esti. Sed amon oni ne facile forpelas nur ĉar ĝi estas malpraktika. Iam ni devus ree renkontiĝi.”


20 junio

Antaŭ la korpa konatiĝo kun B., miaj mesaĝoj estis… emocie agrabla tiklaĵo. Sed nun ili estas vera ŝtormo por mia koro. Antaŭe mia logiko estis: ni provu, estas nenio por perdi. Sed ĉu nun, nun estas nenio plu por gajni? Tiam mi ĉion perdus. Kaj ŝi skribis hodiaŭ ke ŝi ne povus trompi la edzon “kun taga reguleco”.


18 julio

Hodiaŭ, B. petis ĉesigi nian komunikadon. Antaŭ semajnoj mi skribis al ŝi: ni pasigis kune nur kvardek horojn, mi tamen povus verki detalan kronikon pri ĉiu horo. Sed kiun nun interesus tiu kroniko?

„Kiam ŝi ŝercis vespere ke ŝi eliros urben sen kalsoneto, kaj la homoj ne scios… Kiam niaj korpoj trovis unu la alian, ĉirkaŭ la oka vespere (lumis ekstere), stare inter la lito kaj la pordo al la vestiblo. Kiam ŝi iniciatis la kison, de ĉiam okazontan… mi baldaŭ faligis la ŝelketojn de ŝia robo, tiel ke la mamoj rapide liberiĝis, mi konatiĝis kun ili, mezgrande fieraj, mirinde firmaj! Mi kisegis ilin, ekiris ŝia plezuro… baldaŭ la tuta robo estis for… ŝi iris al duŝo… revenis… mi tuŝis la pudendon kaj pugon, ĉio invitis… kaj jam salivo briligis ŝiajn perlajn dentojn en la anhele malfermita buŝo.”

Kaj poste surstrate ŝi lip-atake interrompis frazon mian por transporti min en unu plian voran kison.


20 julio

Laŭ mia psikologo mi ne hezitu uzi la vorton funebro ankaŭ pri nova amrilato.


Mi rigardas foton el 2014. Rigardi la manojn de Fabienne revenigas la senton tuŝi ilin. Mi povas pensi pri ŝia korpo kaj vojaĝi tra ĝi. Sed kun mankoj, breĉoj de la memoro. Kaj nenio garantias ke la memoroj kongruas kun la realo – malgraŭ ke mi tiom ofte rigardis ŝian korpon, kiun ajn angulon de ĝi, ne (nur) erotike sed kun emocio. Komence de nia rilato ŝi eĉ miris pri tio: “Mi ne estas la oka miraklo de la mondo!”

Post dudek ses jaroj da kunvivo kaj dek naŭ monatoj sen ŝi, tiu miraklo fariĝis miraĝo. Cindro kaj polvo.


La kataluna poeto Miquel Martí i Pol suferis perdi sian edzinon en alta aĝo. Li verkis jenan poemon:




El mia solo aspra mi vin pensas.

Neniam plu vi vidos la foliojn

de l’poploj kiujn kune ni rigardis

de nia sojlo doma.

Tiom multe

perdiĝis kun vi ke apenaŭ restas

la spaco de mi mem por vin memori.

Sed la potenca vivo ja eksplodas

eĉ en medio tiel ĉi malvasta.

Ne plu vi estas, kaj la poploj verdas;

kolor’ krianta vivon kaj esperon,

kaj vivas mi, vivanta povas pensi

vin, kun mi vin kreskigi, ĝis silento

englutos min, glutinta vin por ĉiam.


Enarkivita sub Uncategorized

Perspektivoj el rubujo

En Luksemburgio 97 % de la loĝantaro klasifike disigas siajn forĵetaĵojn. Homoj el ĉiaj etnoj kaj sociaj tavoloj alveturas al la reciklejo por vigle, preskaŭ konkurs-etose puŝi ĉaregojn da arbobranĉoj, eksfridujoj, kaj eĉ da revuoj, al la kolektujoj.
Kiel bona esperantisto, mi ĉiam dediĉas apartan atenton al la ricevujoj de papero kaj kartono. Je lastatempa vizito kun mia bopatro, mi elfiŝis el sub hundnutraĵa sako okulfrape malnovecan urbomapon de Luksemburgo. Horon poste, en la hejma salono mi malfaldis miajn trovaĵojn, sub rigardo malaproba de mia bopatrino: kion ja faras elrubaĵo sur la manĝotablo?
La mapo, german-titola Bildstadtplan von Hermann Bollmann (“Bilda urbomapo de H.B.”), pruviĝis io neordinara. Sur 58 oble 67 cm-oj ĝi montras averse la urbocentron, dorse la pli vastan regionon, de Luksemburgo, kiaj ili estis antaŭ precize 50 jaroj. La urbomapo estas “tridimensia”, en la senco ke principe ĉiu konstruaĵo videblas sur ĝi kiel desegneto kun siaj detalaj pordoj, fenestroj, eĉ kornicoj, korbeloj kaj konzoloj. Ne mankas eĉ arboj kaj arbustaroj.
Hermann Bollmann (1911-1971), germana soldato dum la dua mondmilito ĉe la rusa fronto, devis dum la daŭraj retiriĝoj ĉiuvespere desegni novan mapon pri la pozicio de sia armeero. Bollmann rapide komprenis ke averaĝa soldato ne facile orientiĝas laŭ tradicia mapo, kaj tial li riĉigis siajn mapojn per skiza bildigo de kiel eble plej multaj pejzaĝeroj, ekde arboj ĝis kabanoj kaj artileriaĵoj. Post reveno al sia hejmurbo Brunsvigo, li uzis la saman metodon por precize registri la gradon de konserviteco aŭ ruineco de ĉiu konstruaĵo en sia militsuferinta urbo. Preter atendo, lia mapo spertis komercan sukceson. Tra la 1950-aj jaroj Bollmann do mapis per sama metodo Amsterdamon, Kolonjon kaj dudekon da pliaj urboj. Por ĉiu mapo li restis semajnojn, foje monatojn en la koncerna urbo, por precize, mane skizi ĉion en la preparfazo antaŭ fina map-pretigo. Ses monatojn li bezonis por verki sian plej grandiozan mapon, tiun de Novjorko, okaze de la mondekspozicio (1964). Laŭ la kresko de la vendoj, la ĝistiama metia metodo montriĝis tamen tro malrapida. Bollmann devis ion elpensi.
Kion Bollmann elpensis? Tion vi ekscios el mia artikolo aperonta en Monato, principe en oktobro.

2 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Buckeye Road

Sziasztok, fiúk! – la du hungaraj vortoj elrulighis kun perfekta prononco, sed lau tembro pli kutima che ludistoj de bluso ol de madjara muziko. La masiva korpo, tenata de tola faldosegho kun dorsapogilo, apenau movighis che ekparolo. Sándor rigardis nekredeme al la dikaj lipoj, la blindula bastono, la blanka stoplobarbo kontrasta al la falta nigra hauto, kaj al la rughaj brikoj de Top Notch Barber Saloon. Li ripetis:
Dobos Delight?
– Igen, Dobos Delight
– ripetis ankau la blindulo, sed lian igen oni povus nun mispreni por again. – Just next door – li daurigis angle. – Mi celas: estis en la najbara domo.
Sándor Fekete jam suspektis tion, kiam li jhus ekzamenis la malplenajn montrofenestrojn de la apuda lokalo. Ne pli ol tri metrojn largha che la stratfronto, la vendejo diveneble profundis sesoble pli malantauen. Surprizis lin ke la vitron ne anstatauis krucplakajho, kiel oni vidas che tiom da fiaskintaj komercejoj de Little Hungary. Kvazau nur hierau oni evakuis la bakejon – ech restis sur la prezentilo antikva pesilo kaj klasika kasmashino.
– Dobby estis bona ulo – kapklinis la sidanta nigrulo. Sándor eksentis sin rolanto de iu lant-flua road movie, en kiu la spektanto nun shanghus epokon, kaj vidus, retrofulme antau la okuloj, la orajn tempojn de Buckeye Road. Tiujn tempojn antau cent, antau ech kvindek jaroj, kiam chi tie floris Eta Hungario. Tiam Klevlando havis la famon esti, post Budapeshto, la dua plej granda hungara urbo tutmonde. Kia Bruklino por judoj kaj Bostono por irlandanoj, tia Klevlando por hungaroj.
– Vi konis do la posedanton Dobby – instigis Sándor, kvankam li perceptis senpaciencon en sia misparkita lu-auto. La du filoj kaj la edzino certe ghuis la usonan vojaghon delonge planitan, sed ne entuziasmis pri detalaj esploremoj de la familiestro, des malpli en dubaj kvartaloj foraj de turisma chefintereso.
– Posedanto li ne estis, kaj envere ankau ne nomighis Dobby. Sed estis li kiu tenis la lokon viva en la lastaj jaroj.
– Do, lia vera nomo estis…
– Tion neniu sciis, au neniu diris. Nu: Dobby, simple pro Dobos Delight, klare. Sed homo, se vi volas audi pli, pagu al mi bieron. Angule de la 125a strato vi trovos. Estas je du pashoj.
Sándor kelkvorte avertis la edzinon, kaj ekpiedis lau Buckeye Road, al la 125a strato. Sinsekvis Kapelo de Paco, Funebrejo Banton-Thorne, la Origina Apostola Kunvenejo de Pekliberigo: chio kio ne bankrotis chi-kvartale, shajnis rilati al bezonoj pli spiritaj ol korpaj. Bieron li tamen trovis fine, che bakejo-vendejo, chiufunkcia kaj tutdiurna. Jen diferenco, li pensis: tro speciala, Dobos Delight funkciis en siaj finaj jaroj jam nur kiel distanca liverejo, lau lia hieraua konsulto de, retloko ne forvishita. Forvishitaj tamen estis multaj el ghiaj klientoj, tiuj el la elmigraj ondoj de 56 kaj pli frue. “Krom niaj famaj Strudeloj (vidu apartan liston), ni liveras ankau – Nuksajn Rulajhojn – Papavajn Rulajhojn – Kremfromaghajn Kukojn – Rusajn Te-Biskvitojn – Acidkremajn Kukojn”, reklamis plu la reto, majuskla vocho por minuskla publiko.
Kiam li revenis kun sesopo da Budweiser-dosoj en la manoj, li miris trovi la oldulon ne nur staranta, sed frontanta ghuste la vakan vitrinon de la eks-kukejo.
– Chiam la sama Bud… diabla piso – li grumblis, sed rapide elshovis manon por kapti etenditan doson. – Mi estas Chuck – li gruntis post longa gluto, kaj nun li etendis manon.
– Sándor.
– Sanyi, he? – ridetis mult-scie la oldulo. – Mi konis multajn Sanyi chi tie. Kaj multajn Laci, kaj Pista, kaj Feri. Unu Feri estis kun mi en Koreujo. Baszd meg anyád, Chuck, li chiam diris al mi. Ne revenis.
– Do, estis ia hungara kvartalo chi tie…
– Ia? Kvartalo? Hungario mem estis chi tie, homo. En kvindek ses Pista diris al mi: Chuck, vi scias kio estas pafilo, vi venos kun mi al Debrecen por bruligi la pugojn de la rusachoj. Kiam ili vidos vian nigran faukon, ili ektimos kaj forkuros. Char lia patro estis el Debrecen, la patro de Pista. Li jam naskighis chi tie, en Honeydale Avenue. Sed tiam… Mindenki magyarul beszélt itt. Ankau mi, por labori en la ateliero Takács. Kaj por paroli al la knabinoj. Sed tiuj tamen preferis siajn hungarajn knabojn, certe ne negron. Kaj nun mi jam amase forgesis… Neniu kun kiu paroli ghin.
– Sed kien iris la hungaroj?
Sándor sciis la respondon, sed ne povis ne demandi.
– Kien ili iris? Al la tombejo, certe. Kaj iliaj infanoj ighis usonanoj. Iris loghi en la antauurboj.

Jen komenco de rakonto, vere nur komenco. Mi ech ne chapelumis la literojn, kaj ne aldonis planatajn piednotojn. Chu mi daurigu la rakonton? Chiaj komentoj bonvenas, chu komente chu private.

5 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Tutsocie plej profundefika

La revuo kaj eldonejo Literatura Mondo starigis altajn normojn por ajna sekvonto, kaj dum la same Budapeŝta, sed movade vast-temara revuo Hungara Vivo (1961–90) de Hungara Esperanto-Asocio (HEA) nur grade kaj parte sekvis sian prestiĝan antaŭulon en la beletra kampo, la eldona agado de HEA, duonan jarcenton post Literatura Mondo, sukcesis kvante superi tiun kaj, eble, kvalite egali ĝin.
Ĉi tiuj atingoj dankeblas plejparte al unu homo, Vilmos Benczik (1945- ), kiu inter 1977 kaj 1990 gvidis la eldonan agadon de HEA. En tiu periodo sub la sceptro de Benczik aperis Esperantaj libroj — ofte en miloj da ekzempleroj — almenaŭ ĉiun duan monaton, kun eĉ po deko da titoloj en la pintaj jaroj 1982, 1984 kaj la jubilea 1987.
Tra-Esperanta hungarigo de La finna vojo de Kekkonen estis aperonta, aŭtune de 1989, kvazaŭ substreke al la esperoj de Hungario fariĝi neŭtrala kiel Finnlando — sed dum la kelkaj semajnoj da traduko kaj presado la politika evoluo superis eĉ tiun stadion, kaj fine la libro dronis en senatento, prefacite de la intertempe signif-perdinta politikisto Imre Pozsgay.
Tute malan sorton spertis dulingva, ilustrita seks-lernilo Kulturo de la amo / Bildlibro pri la seksa vivo de Vilmos Szilágyi, atinginta rekordan eldonkvanton de 246 mil ekzempleroj, kun represo je 40 mil.
Ĝi fariĝis certe la plej amasa libro Esperanta de ĉiuj tempoj, kaj eble ankaŭ tiu tutsocie plej profundefika (kun eventuala escepto de la Unua Libro). Plejpartege ja aĉetis ĝin kleriĝemaj neesperantistoj. (Tiutempe HEA povis eĉ permesi al si televidan reklamadon de siaj eldonaĵoj — mi ne memoras ĉu ankaŭ pri la verko de Szilágyi…)

Legu la tutan artikolon en la retejo de Sezonoj


Enarkivita sub Uncategorized

Facebook, Amy Winehouse, Nelson Mandela

Nelson Mandela estis liberigita la 27an de junio 2008, dum popkoncerto en Londono. La helpocela spektaklo portis kiel nomon lian prizonulan numeron 46664, kaj oni celis ke ĝi estu lia naskiĝtaga festo. Restis granda demando ĉu li mem persone ĉeestos, kun sia malfortika korpo. Ankaŭ pri alia invitito malcertis ĉu ŝi venos: Amy Winehouse, la dudekkvinjara kantistino kantonta la ferman spektakleron. Mallonge antaŭ la koncerto ŝi estis enhospitaligita por troa drog-dozo.
Winehouse atingis famon per sia soul-muzika albumo Back to black , konsiderata kiel unu el la pintoj el la historio de popmuziko. La plej konata numero titoliĝas “Rehab”, kanto protesta kontraŭ la helpo al drogdependuloj (‘They tried to make me go to rehab, but I said “no, no, no.” ). De post tiu albumo ŝi nenion plu registris, kaj aperis en la novaĵoj ĉefe fotoj de paparacoj pri ŝia malrapida, publika memmortigo. Kelkajn ŝokajn bildojn ŝi mem liveris tra sia Facebook-profilo, ekzemple amuzan filmeton, en kiu ŝi ludas kun vivanta muso dum ŝi estas videble high ; aŭ hejmfaritan videon fare de ŝia edzo Blake, en kiu ŝi kantas rasisman version de “Kapo, ŝultroj, genuo, piedfingro” . Blake poste devis iri al malliberejo pro serioza vundo al baristo. De tiam Amy dediĉis ĉiun sian koncerton al sia incarcerated edzo.
Kiam mi veturis en buseto kun dorsosakuloj tra Transkejo, la naskoregiono de Mandela, ie survoje la ŝoforo silentiĝis kaj montris al ni domon meze de la montetoj. Jen la nova loĝejo de Mandela. La ŝoforo klarigis ke temas pri imitaĵo de la domo en kiu li pasigis la lastajn jarojn de sia kaptiteco, post kiam oni transportis lin el la insulo Robben al la kontinento.
Jen do ni ekfotadis. Sed ni ne sciis kial Mandela konstruigis tiun imitaĵon, kaj respondon al tio ne havis nia ĉiĉerono. Ĉu eble Mandela nostalgiis revidi la oldajn murojn de sia ĉelo?
Tiu ideo fariĝis kredinda por spektanto de la bonfara koncerto 46664 en YouTube. Malgraŭ la fragileco de sia korpo ambaŭ ĉeestis: Mandela, la pugnema ribelulo, kiu devis fariĝi popstelulo en alta aĝo, kaj Amy, la drogfranda, mezfingrema mirinfano. Ambaŭ suferis deformiĝon pro libereco en tute propra maniero.
En la spektakloferma ero ĉiuj famuloj venis sur la podion, kaj ĉiu kunkantis la malnovan protestkanton “Free Nelson Mandela” . La festato alrigardis el sia luksa loĝio. “Free, free, Nelson Mandela,” li aŭdis la korusan kantadon de la famularo, “free, free, Nelson Mandela.” Kaj li fermis siajn malplenajn okulojn.
Sed kion li aŭdis tiam? Super la bruado de la ska-trumpetoj, traborante la koruson, ekstertone, false… Ĉu li vere aŭdis? Jes, li aŭdis vere. Li vidis drogemulineton kiu nervoze tordadis sian minijupon. Ŝi havis alian rekantaĵon: “Free, free, Blakey my fella.”
Tiam Mandela rememoris la vortojn kiujn li mem skribis iam: “The truth is that we are not yet free; we have merely achieved the freedom to be free.” Li murmuris: “Fuck it.” . Kaj stariĝis.
(ĉerpo el Unu nekredebla Facebook-vivo en sesdek unu simplaj meditoj de Arjen van Veelen; ĵus aperis en Beletra Almanako 11)


Enarkivita sub Uncategorized

Facebook kaj la vera vivo 2.

Mi havis lastatempe sonĝon por ŝati. Ĉio ajn fariĝis tuŝekrano, ĉie kun butonetoj „ŝati”. Kaj se oni klakis sur tiujn, ĉio efektive iĝis ŝatata. Ĉiu min ŝatis, kaj ni ĉiuj iĝis anoj de grupo de ŝatataj homoj. Daŭre okazis 144 ŝat-eventoj. Aspektis kvazaŭ varmega somera vespero eterne daŭra, plena je paŝtelaj koloroj, ĉampano, amo kun cigaredoj ne timendaj; aspektis kvazaŭ ĉio glimus kaj brilus jaspe, smeralde, perlamote – sed ne estis tiel; simple, estis ŝatinde.
Ŝato iĝis potenca armilo. Ŝato bruis kaj skuis, ŝato ŝtorme tondris. Sed precipe: ŝato ordigis la kaoson. Je unu flanko staris la ŝatindaj aferoj – krom ili, estis nenio. Tial sufiĉis al ni unu radiko. Ŝat’.
Mi vidis prizonulon skribi sur muro: „ŝati”. Mi vidis viron kun inka skribaĵo surdorse: „ŝati”. Mi vidis instruiston kiu feltkrajonis sur tabulon: „ŝati”. Mi aŭdis koruson de anĝeloj ĉanti la simplan konjugacion „ŝatis, ŝatas, ŝatos”. Iu flustris: mi ŝatas vin. Prezidento publikigis siajn rememorojn: ŝat’. Kantis muezeno: ŝat’. Astronomo konkludis: steloj ŝatindas. Sur mia ŝampu-flakono staris: por ŝat-haroj. Televida prezentisto diris: kaj nun, kelkaj fragmentoj kiujn vi ŝatos. Kaj ŝatis la publiko. Meteologo prognozis: la veteron ni ŝatos. Poeto agnoskis: la vivo estas karuselo, rapida ir’ al ŝata celo. La kompleta verkaro de Platono enhavis nur unu piednoton.*
Ĉar ni ja vivis en mondo kun kiel eble plej da ŝato, kaj ĉiun semajnfinon ni faris aferojn kiujn ni ŝatis. Mi ŝate vidis fulmobandon en Irano kun ŝatindaj homoj: ankaŭ ili volis ŝati sian vivon. Linijuĝisto aljuĝis punŝoton, kaj la publiko skandadis: „ŝat’!”. En monaĥejoj monaĥoj kantis: ni lin ŝatas. Kaj vi vidis ke ĉio estas bona, sed vi diris: „ŝati”. En lito vi ne agis kiel dio, tamen ja ŝateble. Kaj ĉiutage milfoje ni laŭlipe pelis langopinton palaten, por elparoli la plaĉan l-sonon de leuk.**
Kaj pleje ni ŝatis ke ĉio neŝatebla simple ne ekzistis. Kaj tiel malaperis amaro, kolero kaj soleco. Ĉar tiujn neniu ŝatis. Eĉ la morton ni tiel superruzis. Ĉar ni sakris: “ŝat’”. Kaj ni plorsingultis: “ŝat’”. Kaj ni hurlis: “ŝat’”.
Kaj ŝajnis kvazaŭ ĉiu el ni havus neelĉerpeblan foliegon da ŝateblaj glubildetoj. Kaj kvazaŭ ĉie sonus ŝat-ŝat-ŝat, simile al iu glut-glut-glut de sorĉtrinkaĵo. Kaj la klak-klak-klak de dekmiloj da kontentuloj similis al soranta bruo de bonvena tropika duŝpluvo, viglaritme ektambura sur tegmento de verando; varma duŝo daŭronta por ĉiam – sed tiel ne estis; estis simple ŝateble.

* T.e. „ŝati”. /Noto de la autoro/
** (nederlande) Plaĉe, ŝatinde, mojose. La vorto leuk trairas la tutan originalan fragmenton; pro la Esperante kutima vortuzo „ŝati” en Facebook ni ja devas gardi ĝin en ĉiu kunteksto.

Traduko el “Unu nekredebla Facebook-vivo en sesdek unu simplaj meditoj“, de Arjen van Veelen. Aperonta en Beletra Almanako.

9 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

La tago likas…

La tago likas kaj la forfluintajn
horojn englutas sponge la nekonebla nokto.
Mi vigilas ĝis la dua, tria,
por kapti la momenton kiam glore,
piedpinte endefilas tiuj horoj,
de kiuj nur la mankon
ni sentas dum la tagoj plenŝtopitaj.
(La montriloj ĉiunokte ĉesas
plumarŝi sur la brakhorloĝa plato.)

Mi ĉiam endormiĝas antaŭ tio.

1 komento

Enarkivita sub Uncategorized

Facebook kaj la vera vivo

Provversion de Facebook jam antaŭ kvincent jaroj lanĉis studentoj el la universitato de Wittenberg. Ili elpensis album amicorum, “amiko-listo” en la latina. En tian libron oniaj amikoj, laŭ invito, enskribis skizan penson, poemeton aŭ belan citaĵon. Aŭ desegnis memportreton. Amikeco estis fleksebla koncepto: oni plenigis la libron ne nur per intimuloj, sed ankaŭ per studkunuloj, famaj kleruloj, interesuloj unufoje renkontitaj, kaj amikoj de amikoj. Oni skribis tiam: sic pagina jungit amicos – ĉi tiel paĝo kunigas amikojn. Tia “filoteko”, t.e. biblioteko el amikoj, estis utila ilo por socie retumi, aparte se oni vojaĝis eksterlanden: portebla rekomendo-komisiono.
Dum jarcentoj daŭris la tradicio de album amicorum, kaj ĝi estis, same kiel Facebook, platformo kie kuniĝis amikeco, arto, kreo de membildo, socia kapitalo, studentaj ŝercoj kaj mempripenso. Nur ke ĝi estis papera, kaj tio malgrandigis ĝian influon.

La averaĝa Facebook-uzanto legas la libron unu horon tage, alidire unu labortagon semajne. Sed li ne nur legas; li ankaŭ aktivas kiel sia propra kolumnisto, paparaco, vitrinaranĝisto, aspektigisto, babilprogramestro, artisto, gazetar-informisto, esplora ĵurnalisto kaj televida psikiatro.
Facebook estas loko, diras kelkaj, kie vi perdas tempon pri fatraso kaj faras el viaj amikoj amuzilojn. Ĝi kaŭzas laŭaserte ankaŭ koncentriĝ-perturbojn, soliĝon, mokiĝon, memamon, amaspsikozon kaj rompojn de privateco. Tiu kritiko kompreneblas, sed Facebook estas simple kopio de la vera vivo: troviĝas en ĝi memamantoj kaj rompantoj de privateco, sed ankaŭ artistoj kaj soluloj.
Videblas tie ŝtelistoj spionantaj, samkiel policanoj spurantaj krimulojn. Ekzistas landoj, kiel Irano, kie la retejo estas malpermesita, ĉar la potenculoj pensas ke Facebook igas homojn pli rajt-postulemaj, sed en aliaj landoj homoj memvole forigas sian profilon, pensante fariĝi sklavoj de siaj propraj stat-priskriboj. La diferenco kun la vivo mem estas ke Facebook pli eksplicitas. En ĝi vi sendas oficialan “amikiĝ-peton”, dum pli frue la ligo kun amikoj estis io ne eldirita – sed esence la sama pakto. Tiel Facebook igas ĉiujn dratumojn de nia vivo travideblaj.
CNN publikigis en 2009 en sia retejo liston de “12 plej tedaj Facebook-tipoj”, kiel la tedanto per ĉiuj detaloj de sia tago, la memreklamanto, la obskuremulo, la mania invitanto kaj la kunsent-almozanto (“Barbara malgajas hodiaŭ”). Jen amuza tipologio, tamen ĝi malkovris ion malpli pri la retejo mem ol pri kelkaj homtipoj ĝenaj, kiuj ja ekzistas apud la multaj amuzaj.
Facebook donas enrigardon en la veran vivon. Tial utilas foje preni ĉi tiun libron en la manojn kaj detale ĝin studi.

Traduko el “Unu nekredebla Facebook-vivo en sesdek unu simplaj meditoj“, de Arjen van Veelen

9 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Trevor Steele: Sed nur fragmento

Malgraŭ jama konateco kiel recenzanto kaj kultura aganto, la aŭstraliano Trevor Steele (1940-) alvenis kun kometa subiteco en nian beletron. Tamen, la kometo restis longe nerimarkata, ĉar lia granda (448 paĝoj) kaj grandioza romano Sed nur fragmento, eldonita en Brazilo ĉe Fonto en la jubilea jaro 1987, atingis la (precipe alikontinentan) publikon kun plurjara malfruo. Nu, en nia kutime testud-mova beletra mondo tio ne multe gravas…
Jen resumeto, necese malkompleta, de la intrigo:
En la dua duono de la 19-a jarcento la rusa sciencisto Maklin alvenas Nov-Gvineon por antropologiaj esploroj. Konatiĝo kun la indiĝenoj kaj kun ties vivo ekŝancelas kelkajn liajn certojn pri la supereco de la blankula civilizo. Post forveturo pro malario, Maklin agas en universitato aŭstralia, respektate pro la famo de siaj esploroj. Li enamiĝas al la filino – bela, intelegenta kaj eĉ telepati-kapabla – de la estonta ĉefministro de Kvinslando. Ŝia akcidenta morto komprenigas al Maklin la ekziston de metempsikozo, transmorta migrado de animoj. Maklin kontraŭvole implikiĝas en politikon, kaj – celante protekti siajn nov-gvineajn amikojn kontraŭ eŭropa koloniado – konfrontiĝas kun sia preskaŭ-bopatro. Reveninte al Nov-Gvineo, li trovas ke la germana ekspansiemo ĝin mis-ŝanĝis. Li baldaŭ mortas, murdita de indiĝeno.
Jen temo de antaŭ du jarcentoj, kiu sin apogas sur historiaj faktoj. Efektive vivis la rusa etnologo Mikluĥo-Maklaj, kaj pluraj romaneroj estas ĉerpitaj rekte el lia vivo, ekzemple (laŭ Sten Johansson): “la bruligado de alkoholo por impresi novgvineanojn, la enamiĝo al filino de ĉefministro kaj la rolo de lia germana scienca kolego (romane Schniff, reale Finsch) je la germana anekso de nordorienta Novgvineo en 1884.”
Tamen, ĉio estas vidata per moderna rigardo, kiu kontemplas senantaŭjuĝe la diversecon de kulturoj. Sed nur fragmento meritus aperi en kiu ajn lingvo – kaj tio ne estas malgranda laŭdo en nia literaturo finfine modest-dimensia. Malgraŭ sia nenioma rilato al Esperanto, la libro portas mesaĝon esperantisman: necesas kompreni kaj konservi ĉiujn kulturojn de nia planedo.
Lau pli eksplicita klarigo de Gerrit Berveling: esperantismo “ne estas nura okupiĝo, pri planlingvo nomata Esperanto; ĝi entenas multe pli: i.a. gravegas certa respekto antaŭ alies kulturoj, respekto antaŭ homoj de aliaj rasoj. Maklin estis ruso el la carisma periodo. Li estis edukita kun idealoj kiel ‘nia Eklezio’ (= la rusa ortodoksa), ‘nia Patrio’ (= Ruslando) super ĉio en la mondo, ‘nia Scienco’ (= tiama pozitivismo) super ĉiuj veroserĉadoj de la universo. Kaj la verko konvinke lin portretas tia homo, serioza, sindediĉa, vivanta. Sed – kaj jen ekas la esperantisma temaro: li ekdubas, troviĝante inter la ‘sovaĝuloj’, ĉu vere tiuj estas malpli kulturitaj ol eŭropkulturaj homoj (ekz liaj ambaŭ servistoj, el kiuj unu miksrasa), li pli poste serioze ekdubas pri sia heredita valorsistemo scienca – ĉu ne Shakespeare mem siatempe jam asertis ke ‘estas pli sub la ĉielo, Horacio, ol ni povas klarigi’? Pozitivismo montriĝas ne sufiĉa por klarigi la totalon de l’ realaĵoj okazantaj. Tio lin ege skuas.”
Ni daŭrigu la idean analizon kun Johansson: “Iom post iom dum la legado de Sed nur fragmento oni malkovras, ke ĝia ĉeftemo tamen estas nek scienco nek politiko, sed religio. Pli precize temas pri la serĉado de religio nova aŭ novepoka”, “iom da ŝamanismo, grajno da ekzorcado, kulero da spiritismo, pinĉpreno da palpo-kuracado, taso da renaskiĝado, manpleno da telepatio kaj klarvidado, kaj fine la panteisma sento ke ĉio devas esti ero de unu granda plano.” Same kiel Johansson, mi trovas malpli konvinka tiun faceton de la romano ol la kreadon de turnoriĉa intrigo kaj plurdimensiaj rolantoj. (Cetere, la temo de renaskiĝo kaj ripetaj vivoj hante revenadas en la verkaro de Steele. En la antaŭlasta Kvazaŭ ĉio dependus de mi, la aŭtora insisto pri la realeco de ia postmorta vivo malhavas artisman pravigitecon, aperante tute lastminute, kvazaŭ ŝtupareja postpenso; en la lasta, Flugi kun kakatuoj, ĝi pli bone enkadriĝas en la mondon de aborigena kredaro.)
Laŭ, Poul Thorsen, la “berserka furiozo kaj la aliaj magiaĵoj de l’ indiĝena ĉefo Kodi, simisimila, kredeble allogos precipe brazilanojn, kiuj laŭdire (kaj eĉ laŭkonfirme) ofte travivas same frapajn okultajn misterojn.” Fakte, la aŭtoro persone konfirmis al mi ke li mem atestis en Brazilo scenon kie homo (cetere, esperantisto) subite elmontris supernaturan forton, kvazaŭ posedate de demono.
Inter pluaj virtoj de la romano, substrekindas ĝia sukcesa strukturo (Johansson: “Tro da Esperantaj romanoj jam fiaskis pro netaŭga konstruo aŭ komenciĝis bone sed perdiĝis survoje al misa fino”) kaj ĝiaj stila riĉo kaj humuro. Poul Thorsen: “Svarmas trafaj provoj pri piĝinigo de nia lingvo, kaj spicas la stilon ridige belaĉa slango. Tiu humura subfluo efike kontrastas kun la serioza dokumentado. Elstaras la figuro kaj ĵargono de Santamaria, servisto cinika, viktimo de kurioza filozofiado poltrona, pigre surpuga. Ĉu la tertremo lin masturbigas, aŭ ĉu pro lia masturbo okazas tertremo?”
Oni povas “iomete bedaŭri”, denove kun Johansson, “ke la virinaj portretoj emas esti pli unudimensiaj – ĉu sanktulino, ĉu anserino, ĉu seksa logilo”.
Anekdote: tial ke temas pri unu el niaj dek plej bonaj romanoj, en 1990 mi entreprenis traduki ĝin al la franca, kaj la sama eldonisto (Jean-Pierre Sicre) kiu en la sepdekaj jaroj malakceptis aliulan proponon pri Kazohinio, respondis ke la prov-ĉapitroj impresas lin favore. Tempo mankis por provi kiel impresus la tuto.
En la plej freŝa numero de Esperanto sub la Suda Kruco, la aŭtoro diras pri Sed nur fragmento: “Ĝi estis kvazaŭ resumo de mia vivo ĝis tiu tempo. Kvankam temas pri aventurromano, mi metis en ĝin tre multajn proprajn spertojn kaj pensojn”, eble pli multajn, ol en la aliajn, ĉar tiam li “estis 40-jara kaj do” li “utiligis la travivaĵojn de kvar dekoj de jaroj.” Tiu “utiligo” portis al ni ĉiuj enorman literaturan profiton.
(La Ondo de Esperanto, 2010, №12)

István Ertl

2 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized