La tago likas…

La tago likas kaj la forfluintajn
horojn englutas sponge la nekonebla nokto.
Mi vigilas ĝis la dua, tria,
por kapti la momenton kiam glore,
piedpinte endefilas tiuj horoj,
de kiuj nur la mankon
ni sentas dum la tagoj plenŝtopitaj.
(La montriloj ĉiunokte ĉesas
plumarŝi sur la brakhorloĝa plato.)

Mi ĉiam endormiĝas antaŭ tio.

1 komento

Enarkivita sub Uncategorized

Facebook kaj la vera vivo

Provversion de Facebook jam antaŭ kvincent jaroj lanĉis studentoj el la universitato de Wittenberg. Ili elpensis album amicorum, “amiko-listo” en la latina. En tian libron oniaj amikoj, laŭ invito, enskribis skizan penson, poemeton aŭ belan citaĵon. Aŭ desegnis memportreton. Amikeco estis fleksebla koncepto: oni plenigis la libron ne nur per intimuloj, sed ankaŭ per studkunuloj, famaj kleruloj, interesuloj unufoje renkontitaj, kaj amikoj de amikoj. Oni skribis tiam: sic pagina jungit amicos – ĉi tiel paĝo kunigas amikojn. Tia “filoteko”, t.e. biblioteko el amikoj, estis utila ilo por socie retumi, aparte se oni vojaĝis eksterlanden: portebla rekomendo-komisiono.
Dum jarcentoj daŭris la tradicio de album amicorum, kaj ĝi estis, same kiel Facebook, platformo kie kuniĝis amikeco, arto, kreo de membildo, socia kapitalo, studentaj ŝercoj kaj mempripenso. Nur ke ĝi estis papera, kaj tio malgrandigis ĝian influon.

La averaĝa Facebook-uzanto legas la libron unu horon tage, alidire unu labortagon semajne. Sed li ne nur legas; li ankaŭ aktivas kiel sia propra kolumnisto, paparaco, vitrinaranĝisto, aspektigisto, babilprogramestro, artisto, gazetar-informisto, esplora ĵurnalisto kaj televida psikiatro.
Facebook estas loko, diras kelkaj, kie vi perdas tempon pri fatraso kaj faras el viaj amikoj amuzilojn. Ĝi kaŭzas laŭaserte ankaŭ koncentriĝ-perturbojn, soliĝon, mokiĝon, memamon, amaspsikozon kaj rompojn de privateco. Tiu kritiko kompreneblas, sed Facebook estas simple kopio de la vera vivo: troviĝas en ĝi memamantoj kaj rompantoj de privateco, sed ankaŭ artistoj kaj soluloj.
Videblas tie ŝtelistoj spionantaj, samkiel policanoj spurantaj krimulojn. Ekzistas landoj, kiel Irano, kie la retejo estas malpermesita, ĉar la potenculoj pensas ke Facebook igas homojn pli rajt-postulemaj, sed en aliaj landoj homoj memvole forigas sian profilon, pensante fariĝi sklavoj de siaj propraj stat-priskriboj. La diferenco kun la vivo mem estas ke Facebook pli eksplicitas. En ĝi vi sendas oficialan “amikiĝ-peton”, dum pli frue la ligo kun amikoj estis io ne eldirita – sed esence la sama pakto. Tiel Facebook igas ĉiujn dratumojn de nia vivo travideblaj.
CNN publikigis en 2009 en sia retejo liston de “12 plej tedaj Facebook-tipoj”, kiel la tedanto per ĉiuj detaloj de sia tago, la memreklamanto, la obskuremulo, la mania invitanto kaj la kunsent-almozanto (“Barbara malgajas hodiaŭ”). Jen amuza tipologio, tamen ĝi malkovris ion malpli pri la retejo mem ol pri kelkaj homtipoj ĝenaj, kiuj ja ekzistas apud la multaj amuzaj.
Facebook donas enrigardon en la veran vivon. Tial utilas foje preni ĉi tiun libron en la manojn kaj detale ĝin studi.

Traduko el “Unu nekredebla Facebook-vivo en sesdek unu simplaj meditoj“, de Arjen van Veelen

9 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Trevor Steele: Sed nur fragmento

Malgraŭ jama konateco kiel recenzanto kaj kultura aganto, la aŭstraliano Trevor Steele (1940-) alvenis kun kometa subiteco en nian beletron. Tamen, la kometo restis longe nerimarkata, ĉar lia granda (448 paĝoj) kaj grandioza romano Sed nur fragmento, eldonita en Brazilo ĉe Fonto en la jubilea jaro 1987, atingis la (precipe alikontinentan) publikon kun plurjara malfruo. Nu, en nia kutime testud-mova beletra mondo tio ne multe gravas…
Jen resumeto, necese malkompleta, de la intrigo:
En la dua duono de la 19-a jarcento la rusa sciencisto Maklin alvenas Nov-Gvineon por antropologiaj esploroj. Konatiĝo kun la indiĝenoj kaj kun ties vivo ekŝancelas kelkajn liajn certojn pri la supereco de la blankula civilizo. Post forveturo pro malario, Maklin agas en universitato aŭstralia, respektate pro la famo de siaj esploroj. Li enamiĝas al la filino – bela, intelegenta kaj eĉ telepati-kapabla – de la estonta ĉefministro de Kvinslando. Ŝia akcidenta morto komprenigas al Maklin la ekziston de metempsikozo, transmorta migrado de animoj. Maklin kontraŭvole implikiĝas en politikon, kaj – celante protekti siajn nov-gvineajn amikojn kontraŭ eŭropa koloniado – konfrontiĝas kun sia preskaŭ-bopatro. Reveninte al Nov-Gvineo, li trovas ke la germana ekspansiemo ĝin mis-ŝanĝis. Li baldaŭ mortas, murdita de indiĝeno.
Jen temo de antaŭ du jarcentoj, kiu sin apogas sur historiaj faktoj. Efektive vivis la rusa etnologo Mikluĥo-Maklaj, kaj pluraj romaneroj estas ĉerpitaj rekte el lia vivo, ekzemple (laŭ Sten Johansson): “la bruligado de alkoholo por impresi novgvineanojn, la enamiĝo al filino de ĉefministro kaj la rolo de lia germana scienca kolego (romane Schniff, reale Finsch) je la germana anekso de nordorienta Novgvineo en 1884.”
Tamen, ĉio estas vidata per moderna rigardo, kiu kontemplas senantaŭjuĝe la diversecon de kulturoj. Sed nur fragmento meritus aperi en kiu ajn lingvo – kaj tio ne estas malgranda laŭdo en nia literaturo finfine modest-dimensia. Malgraŭ sia nenioma rilato al Esperanto, la libro portas mesaĝon esperantisman: necesas kompreni kaj konservi ĉiujn kulturojn de nia planedo.
Lau pli eksplicita klarigo de Gerrit Berveling: esperantismo “ne estas nura okupiĝo, pri planlingvo nomata Esperanto; ĝi entenas multe pli: i.a. gravegas certa respekto antaŭ alies kulturoj, respekto antaŭ homoj de aliaj rasoj. Maklin estis ruso el la carisma periodo. Li estis edukita kun idealoj kiel ‘nia Eklezio’ (= la rusa ortodoksa), ‘nia Patrio’ (= Ruslando) super ĉio en la mondo, ‘nia Scienco’ (= tiama pozitivismo) super ĉiuj veroserĉadoj de la universo. Kaj la verko konvinke lin portretas tia homo, serioza, sindediĉa, vivanta. Sed – kaj jen ekas la esperantisma temaro: li ekdubas, troviĝante inter la ‘sovaĝuloj’, ĉu vere tiuj estas malpli kulturitaj ol eŭropkulturaj homoj (ekz liaj ambaŭ servistoj, el kiuj unu miksrasa), li pli poste serioze ekdubas pri sia heredita valorsistemo scienca – ĉu ne Shakespeare mem siatempe jam asertis ke ‘estas pli sub la ĉielo, Horacio, ol ni povas klarigi’? Pozitivismo montriĝas ne sufiĉa por klarigi la totalon de l’ realaĵoj okazantaj. Tio lin ege skuas.”
Ni daŭrigu la idean analizon kun Johansson: “Iom post iom dum la legado de Sed nur fragmento oni malkovras, ke ĝia ĉeftemo tamen estas nek scienco nek politiko, sed religio. Pli precize temas pri la serĉado de religio nova aŭ novepoka”, “iom da ŝamanismo, grajno da ekzorcado, kulero da spiritismo, pinĉpreno da palpo-kuracado, taso da renaskiĝado, manpleno da telepatio kaj klarvidado, kaj fine la panteisma sento ke ĉio devas esti ero de unu granda plano.” Same kiel Johansson, mi trovas malpli konvinka tiun faceton de la romano ol la kreadon de turnoriĉa intrigo kaj plurdimensiaj rolantoj. (Cetere, la temo de renaskiĝo kaj ripetaj vivoj hante revenadas en la verkaro de Steele. En la antaŭlasta Kvazaŭ ĉio dependus de mi, la aŭtora insisto pri la realeco de ia postmorta vivo malhavas artisman pravigitecon, aperante tute lastminute, kvazaŭ ŝtupareja postpenso; en la lasta, Flugi kun kakatuoj, ĝi pli bone enkadriĝas en la mondon de aborigena kredaro.)
Laŭ, Poul Thorsen, la “berserka furiozo kaj la aliaj magiaĵoj de l’ indiĝena ĉefo Kodi, simisimila, kredeble allogos precipe brazilanojn, kiuj laŭdire (kaj eĉ laŭkonfirme) ofte travivas same frapajn okultajn misterojn.” Fakte, la aŭtoro persone konfirmis al mi ke li mem atestis en Brazilo scenon kie homo (cetere, esperantisto) subite elmontris supernaturan forton, kvazaŭ posedate de demono.
Inter pluaj virtoj de la romano, substrekindas ĝia sukcesa strukturo (Johansson: “Tro da Esperantaj romanoj jam fiaskis pro netaŭga konstruo aŭ komenciĝis bone sed perdiĝis survoje al misa fino”) kaj ĝiaj stila riĉo kaj humuro. Poul Thorsen: “Svarmas trafaj provoj pri piĝinigo de nia lingvo, kaj spicas la stilon ridige belaĉa slango. Tiu humura subfluo efike kontrastas kun la serioza dokumentado. Elstaras la figuro kaj ĵargono de Santamaria, servisto cinika, viktimo de kurioza filozofiado poltrona, pigre surpuga. Ĉu la tertremo lin masturbigas, aŭ ĉu pro lia masturbo okazas tertremo?”
Oni povas “iomete bedaŭri”, denove kun Johansson, “ke la virinaj portretoj emas esti pli unudimensiaj – ĉu sanktulino, ĉu anserino, ĉu seksa logilo”.
Anekdote: tial ke temas pri unu el niaj dek plej bonaj romanoj, en 1990 mi entreprenis traduki ĝin al la franca, kaj la sama eldonisto (Jean-Pierre Sicre) kiu en la sepdekaj jaroj malakceptis aliulan proponon pri Kazohinio, respondis ke la prov-ĉapitroj impresas lin favore. Tempo mankis por provi kiel impresus la tuto.
En la plej freŝa numero de Esperanto sub la Suda Kruco, la aŭtoro diras pri Sed nur fragmento: “Ĝi estis kvazaŭ resumo de mia vivo ĝis tiu tempo. Kvankam temas pri aventurromano, mi metis en ĝin tre multajn proprajn spertojn kaj pensojn”, eble pli multajn, ol en la aliajn, ĉar tiam li “estis 40-jara kaj do” li “utiligis la travivaĵojn de kvar dekoj de jaroj.” Tiu “utiligo” portis al ni ĉiuj enorman literaturan profiton.
(La Ondo de Esperanto, 2010, №12)

István Ertl

2 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Poemo aŭdita en radio

“Mi volus ke vi mortu antaŭ mi.
Nur iomete antaŭ mi.
Por ke vi ne devu reveni sola
al nia hejmo.”

2 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized

Postmoderna labirinto

Jam komplete forgesiĝis Ariadna, kaj Tezeo nur vagadis sendirekte,
kiam al Oscar Carreño Sardinero ekŝajnis ke jam temp’ está por proponi
sian grandan projekton al la Minotaŭro, kaj persvadi lin ke, anstataŭ
manĝi la junulinojn ĉiujare oferatajn de Minoo, preferindas dungi
ilin por malfermi kune atrakcian labirinton, kiun vizitadu milionoj el
la tutmonda solularo.
(Minirakonto de Enrique Uribe Carreño. Legu ĝin kaj du pliajn en Beletra Almanako 9.)

1 komento

Enarkivita sub Uncategorized

Lingvo kaj vivo

– Rahanut berkenim sol te fu ende lo kasakin. Berkite lop! – prononcis la prezidento de Umago, precize je 17.00.
En la kapaŭskultiloj aŭdiĝis longa zumo, poste nenio. Senkonsilaj okuloj turniĝis al la interpretista budo. Malantaŭ sia vitro, la drogmano ŝultrolevis, kaj demetis la propran aŭskultilon. La ĵurnalistoj en la saloneto rigardis unu la alian, jen konfuzite jen amuzite.

La ĉefurbo de Umago havas ducent loĝantojn, sed dum la tago plia tricento konverĝas tien por lerni kaj labori. Plejparto faras tion en la unusola dombloko de la urbo, kiu hejmigas ĉiujn instituciojn de la ŝtato, ekde la kapitula saloneto kaj la ĉiutema ministerio ĝis la bazlernejo kun ties brua ludkorto. Duonon de la dombloko tamen okupas la biblioteko Zecer Ham – ĉefa allogilo de la plej eta sendependa ŝtato de la mondo. Ĝiaj surrelaj ŝovbretaroj surtenas milojn da titoloj umaglingvaj, ekde ŝafidfele binditaj kodeksoj ĝis freŝaj jarkolektoj de la ŝtata bulteno.

Fouka zyt! – ekkriis la kuŝanta tradukisto, disiginte siajn lipojn disde la ŝiaj. Temis pri ilia unua nokto kune; reviziado de traduko el dornoplena antikva teksto, eldonota kun ŝia notaro, nature proksimigis ne nur iliajn mensojn. Nun, fone de ŝiaj blondaj bukloj, la frumatena fenestro kadris timigan vidaĵon: la bibliotekajn fenestrojn lekadis longaj fumolangoj.

La pramo liganta la insulon Umago kun la du mejlojn distanca, historie malamika ĉeftero, devis pendoli senĉese ekde la mateno, malgraŭ la dimanĉeco de la tago. La novaĵo pri la incendio ne nur alarmis la ĵurnalistojn, soifajn je ajna evento en la idilie senmova miniŝtato, sed ankaŭ teruris ĉiujn umagajn elmigrintojn, kies duono loĝis ne pli fore ol en la plej proksimaj vilaĝoj de la ĉeftero. Sur la vojo de la haveno al la dombloko, malpli ol kilometron longa, vice serpentis maltrankvilaj umaganoj.

Ekzistas multaj landoj en la mondo kiuj vivtenas sin parte per turismo. Sed kial Umago havu turistojn? Naŭ kvadratkilometroj da plata insulo, klimato ne aparte milda, plaĝo seninteresa kaj nur mil loĝantoj. La turistoj tamen venadis, milo ĉiujare, preskaŭ nur pro unu afero: la umaga lingvo, la plej malgranda ŝtatlingvo de la mondo, krome lingvo kun reguloj preskaŭ senesceptaj sed allasantaj grandan kreivon. Umago iĝis neproklamita ĉampiono de lingva turismo. De unutaga ekskurso tra la historio de ĉi senparenca idiomo, ĝis plurmonata kurso por ĝin pli funde lernadi – eblis elekti, laŭ gradoj, el larĝa gamo. Alkuradis filologoj, aliĝis lingvistoj, staĝadis scivolaj interpretistoj. Laŭ supozo, en la mondo jam pli da neumaganoj kapablis paroli inter si umage ol nombris la tuta insulanaro.

Neniu sciis kio kreis la sparkon, startigis la fajron, malkatenis la incendion. Umago ne havas ajnan ŝtattrezoron krom sia unika libraro, kaj dekono de la ŝtata buĝeto estas uzata ĝuste por ĝin konservi, protekti kaj sekurigi. Nepenseble ke umagano intence damaĝus la librojn, deponejon de la tuta historio, de la lingvo mem de Umago.

(Legu la daŭrigon de la novelo en Beletra Almanako 9, jam havebla che UEA)

Komenti

Enarkivita sub Uncategorized

Memore al la Berlina Muro

Hans-Joachim Schädlich: Berlino Orientokcidenta, fragmento

Kie komenciĝas la Qdamm? La Qdamm komenciĝas per 11 Kie estas 1 ĝis 10? En EuropaCenter la glaciaĵ-vendisto de Möwenpick Mi ne scias Ni apartenas al la Tauentzien Mi kredas ke la Qdamm komenciĝas ĉe la Rememor-preĝejo Eble la Rememor-preĝejo estas tiom blasfema ke ĝi uzas ĉiujn numerojn 1 ĝis 10 por si

La vendistino en la antaŭejo de la Rememor-preĝejo Pri tio mi neniam demandis min Dio en la ĉielo nur li scias Cetere la paroĥestrejo estas en Lietzenburger 39

La policisto apud la Rememor-preĝejo La Rememor-preĝejo ne havas numeron Ĝi ja ne bezonas La Qdamm komenciĝas per 11 1 ĝis 10 estas en la milito Eniru do Ĉio forpasas Tio okazis atendu nur en 1943 la 23-an de novembro Al Kristo derompiĝis la dekstra brako

Qdamm 11 ne havas pordon Tio estas Pli ĝuste ĉe la angulo de la placo Breitscheid Tchibo Nanunana Wolsdorf Camelcamel Il pomodoro Ĉemizoj 29 markojn Glorkrono de Kristo La Nova Biblio ne estas nova traduko de la Malnova kaj Nova Testamentoj sed nova Manifestiĝo de la Disinjoro por savi la tutan homaron La Nova Biblio akireblas ĉe la Libroservo La Nova Biblio 29 markojn Caravan Döner en flana pano 3,50 markojn 80 sidlokoj Nur unufoje Malfermita de 10 ĝis 24 Melongenoj farĉitaj per hakita viando 7,50 markojn En la kelo ventrodanco kun Live Music fermita pro ferioj Vizitu la Domon ĉe Checkpoint Charlie ĉiutage daily chaque jour Kvar ekspozicioj La Muro de la 13-a de aŭgusto ĝis hodiaŭ Dividitaj interpretoj Pentristoj vidas la Muron Berlino: de fronturbo ĝis ponto por Eŭropo De Gandhi ĝis Walesa senperforta lukto por la homaj rajtoj Ŝparbanko Berlino: granda urbo kun fido al la estonteco Berlino pensas antaŭen Vizitu la Marmordomon Nro 5 Vivu Permesita de 6 jaroj Nupta nokto en la fantomejo permesita de 12 jaroj Fantomhanto Du Permesita de 16 jaroj La urba Ŝarko Permesita de 16 jaroj Gandhi En ĉiu ŝanĝiĝo kaj turniĝo funkcias certa senarbitra leĝo kiu baziĝas je konstanta kaj memkonserva forto En ĝi mi rekonas Dion.

(El La Gazeto, 1991.10.30; tradukis István Ertl)

3 komentoj

Enarkivita sub Uncategorized